“Alphen wil geld voor de vuilniszak. De ratten krijgen hem gratis.”
Er loopt momenteel een gratis adviescommissie door het Rooie Dorp. Vier poten, lange staart en geen enkele behoefte aan een gemeentelijke inspraakavond: de ratten. Terwijl bewoners alarm slaan over de rattenoverlast, denkt Alphen ondertussen na over betalen per vuilniszak. Je moet het maar durven. De gemeente weet dat afval en voedselresten ratten aantrekken, ziet met eigen ogen wat er gebeurt wanneer afval op straat terechtkomt en denkt vervolgens: laten we de inwoner financieel gaan prikkelen om vooral minder afval aan te bieden. Misschien moeten ze op het gemeentehuis eens wat minder naar spreadsheets kijken en wat vaker naar de straat.
Natuurlijk moet Alphen minder restafval produceren. Natuurlijk moet afval beter worden gescheiden. Maar de gedachte dat je dit vooral oplost door de inwoner per zak te laten betalen, is wel heel gemakkelijk. Want een vuilniszak die je niet in de container stopt, is niet verdwenen. Hij moet ergens naartoe. En als iedere aangeboden zak geld kost, moet de gemeente niet alleen kijken naar de keurige inwoner die netjes betaalt en zijn afval wegbrengt. Ze moet ook rekening houden met degene die denkt: bekijk het maar met je euro per zak.
Dan krijg je het risico dat afval zich niet minder, maar vooral anders gaat verplaatsen. Een zak naast de container. Een vuilniszak in een bosje. Afval in de berm. Een tas met rommel achter een schuur. Etensresten langs het water. Plastic in de sloot. Een zak in een afvalbak die daar helemaal niet voor bedoeld is. En voor je het weet wordt het Nederlandse landschap één grote gratis afvalcontainer, omdat iemand bedacht heeft dat een financiële prikkel gedrag wel even zou veranderen.
En wie profiteert daarvan? De rat. Die maakt zich niet druk om DIFTAR. Die weet niet wat afvalstoffenheffing betekent en heeft geen idee wat een gemeentelijke participatieavond is. Die ziet gewoon voedsel en afval liggen en denkt: dank u wel, Alphen. De huidige rattenoverlast in het Rooie Dorp zou daarom juist een enorme waarschuwing moeten zijn voor iedereen die serieus nadenkt over betalen per zak. Niet omdat daarmee bewezen is dat DIFTAR automatisch ratten veroorzaakt — zo simpel is het niet — maar omdat de gemeente eerst verdomd goed moet weten wat er gebeurt als je mensen financieel prikkelt om minder afval aan te bieden.
Want laten we elkaar niets wijsmaken: de meeste inwoners zullen hun afval gewoon netjes blijven wegbrengen. Gelukkig. Maar gemeentelijk beleid maak je niet op basis van de hoop dat iedereen zich altijd voorbeeldig gedraagt. Je maakt beleid voor de werkelijkheid. En in die werkelijkheid zitten ook mensen die een hekel hebben aan betalen, mensen die iedere euro moeten omdraaien, mensen die denken dat de pakkans toch klein is en mensen die hun afval simpelweg ergens anders neerzetten als het officieel aanbieden ervan geld gaat kosten. Dat is geen zwartkijkerij. Dat is rekening houden met menselijk gedrag.
Daarom moet Alphen vóór invoering van betalen per zak eerst maar eens met harde cijfers komen. Wat gebeurt er in andere gemeenten met afvaldumping? Hoeveel extra afval belandt in bosjes, bermen en water? Hoeveel extra handhaving is nodig? Wat kost het opruimen daarvan? Wat kost extra rattenbestrijding? Wat gebeurt er met huishoudens die aantoonbaar meer restafval hebben? En vooral: wie betaalt uiteindelijk de rekening wanneer de zak niet meer in de container terechtkomt, maar ergens in de openbare ruimte?
Want het zou toch de gemeentelijke grap van de eeuw zijn als Alphen straks trots meldt dat er minder restafval wordt aangeboden, terwijl de boa's ondertussen met vuilniszakken uit de sloot staan te vissen en de ongediertebestrijding overuren draait. Dan hebben we geen afvalprobleem opgelost. Dan hebben we een administratief succesje gekocht met een probleem op straat.
En ondertussen wordt technisch al rekening gehouden met een mogelijke invoering van DIFTAR. De gemeenteraad moet uiteindelijk nog beslissen, maar de infrastructuur wordt er wel op voorbereid. De inwoners mogen ondertussen hun mening geven. Participatie heet dat. Heel mooi. U mag meepraten over het afvalbeleid, terwijl de techniek alvast haar koffers pakt. Dat is ongeveer hetzelfde als iemand vragen of hij mee wil beslissen over zijn vakantie nadat het vliegticket al is geboekt.
En dan die veelbesproken €1,39 per zak. Nogmaals: dat is geen vastgesteld tarief, maar wel een eerder genoemd scenario. Voor de beleidsmakers klinkt €1,39 waarschijnlijk als een keurige financiële prikkel. Voor een huishouden met veel afval kan het echter snel optellen. En zodra je die rekening iedere keer voelt wanneer je een zak aanbiedt, ontstaat de vraag wat sommige mensen zullen doen om die kosten te vermijden.
Nog een zak in de container? Nee. Even achter het bosje zetten.
Dat is precies waarom de ratten in het Rooie Dorp voor Alphen geen ongedierte zijn waar je alleen een bestrijder op af moet sturen. Ze zijn een waarschuwing. Ze laten zien hoe snel afval en voedselresten een probleem worden wanneer ze buiten het systeem terechtkomen. De gemeente zou daar haar voordeel mee moeten doen en zeggen: laten we eerst zorgen dat afval netjes wordt aangeboden, dat dumpers worden aangepakt, dat containers functioneren en dat inwoners hun afval zonder gedoe kwijt kunnen.
En daarna kunnen we altijd nog kijken naar betalen per zak.
Maar niet andersom.
Want als Alphen eerst een prijskaartje aan de vuilniszak hangt en daarna ontdekt dat mensen hun afval in bosjes, bermen, sloten en water dumpen, is het te laat om te zeggen: “Goh, dat hadden we niet voorzien.”
Dat was namelijk precies het moment waarop je naar het Rooie Dorp had moeten kijken.
De inwoners waarschuwen.
De ratten waarschuwen.
Nu alleen het gemeentehuis nog.
Want een vuilniszak die je uit de container houdt, is niet automatisch een kilo afval minder. Het kan ook gewoon een vuilniszak in het water zijn. En daar zwemmen geen beleidsnota's tegenop.
Xaverio.
