Column: Alphen bouwt alvast de kassa voor uw vuilniszak
Er zijn van die momenten waarop je als inwoner moet stoppen met beleefd knikken en gewoon de vraag moet stellen: wat zijn ze daar op het gemeentehuis in vredesnaam aan het doen? Vanaf 1 september worden in Alphen aan den Rijn nieuwe paslezers bij ondergrondse afvalcontainers geplaatst. Nieuwe techniek, nieuwe systemen, nieuwe investeringen. En ondertussen krijgen inwoners te horen: “DIFTAR is nog niet besloten.”
Dat klinkt geruststellend. Totdat je de officiële aanbestedingsstukken leest. Daarin staat dat de gemeente met de nieuwe technische infrastructuur wil voorsorteren op een mogelijke invoering van DIFTAR. Daar staat het gewoon. Geen Facebookgerucht, geen complottheorie en geen boze burger die iets verkeerd heeft begrepen. Officiële gemeentelijke documenten. En dan wordt het tijd om de bestuurlijke rookmachine even uit te zetten. Want als DIFTAR volgens de gemeente nog helemaal niet vaststaat, waarom wordt er dan alvast techniek neergezet die daar rekening mee houdt? Dat is de vraag. En die vraag verdient geen politiek antwoord van drie kantjes waarin uiteindelijk vooral staat dat er “nog niets besloten is”.
Eerst de techniek, daarna de politiek?
Normaal gesproken bepaalt de politiek eerst wat ze wil. Daarna koopt de overheid de spullen die nodig zijn om dat beleid uit te voeren. In Alphen lijkt het erop dat we eerst de techniek gaan regelen en daarna uitgebreid gaan praten over wat we er eigenlijk mee willen. Dat is bestuurlijk de wereld op zijn kop. Want zodra je miljoenen euro’s in systemen hebt gestopt, ontstaat er vanzelf een argument om die systemen ook te gaan gebruiken. “Maar we hebben ze nu eenmaal.” Dat zinnetje kennen we allemaal. Een gemeente die eenmaal een duur systeem heeft aangeschaft, gaat het zelden daarna vrijwillig in de kast leggen. En precies daar zit het gevaar.
“DIFTAR is niet besloten”
Nee. Formeel misschien niet. Maar inwoners zijn niet achterlijk. Als je een systeem aanschaft dat rekening houdt met een toekomst waarin afvalregistratie gekoppeld kan worden aan afvalbeleid en financiële prikkels, dan mag je als inwoner verdraaid goed vragen wat hier aan de hand is. Want straks staat u bij de ondergrondse container. Pas ervoor. Klep open. Zak erin. Klep dicht. En ergens in een systeem staat geregistreerd dat uw pas is gebruikt. Vandaag is dat misschien alleen bedoeld om toegang tot de container te regelen. Morgen kan dezelfde infrastructuur onderdeel zijn van een systeem waarin u wordt afgerekend op uw afvalgedrag.
Eén zak. Eén registratie. Eén bedrag.
Misschien. Want nogmaals: DIFTAR is niet besloten. Maar het is wél één van de scenario’s. En de techniek wordt er alvast geschikt voor gemaakt. Dat is precies waarom inwoners kritisch moeten zijn.
De gemeente gaat die investering bovendien niet uit een mysterieuze geldboom achter het gemeentehuis betalen. Uiteindelijk betalen inwoners de rekening. Via belastingen, heffingen en tarieven. En als DIFTAR ooit wordt ingevoerd, kan daar nog een variabel bedrag bovenop komen. Dan wordt afval ineens een rekensom: hoeveel zakken heb ik deze maand en wat kost iedere zak?
Voor iemand die weinig restafval heeft, klinkt betalen per aanbieding misschien logisch. Maar wat doet dat bij een groot gezin? Bij mensen die noodgedwongen veel restafval hebben? Bij huishoudens die iedere euro moeten omdraaien? Daar hoor ik de gemeente graag eens uitgebreid over. Niet met een glossy folder of een informatieavond vol beleidsjargon, maar gewoon met een eerlijk antwoord.
Want afval verdwijnt niet door een prijskaartje
Een zak afval houdt niet op te bestaan omdat de gemeente er een financiële prikkel aan koppelt. Hij moet ergens heen. En als mensen het systeem te duur vinden, te ingewikkeld vinden of simpelweg weigeren mee te doen, bestaat het risico dat afval naast containers terechtkomt. In een struik, in een sloot, in een berm, bij een winkelcentrum of in een andere wijk waar de container toevallig nog aantrekkelijker lijkt.
En dan kan de gemeente vervolgens weer extra geld uitgeven aan handhaving, opruimen en onderzoek. Gefeliciteerd. We hebben dan een systeem bedacht om afvalgedrag te verbeteren en vervolgens extra geld nodig om de rotzooi op straat op te ruimen. Dat zou pas typisch overheid zijn.
En dan komt waarschijnlijk het woord participatie voorbij. Inwoners mogen meepraten. Inwoners mogen hun mening geven. Er komen bijeenkomsten. Er worden scenario’s besproken. Allemaal prachtig. Maar participatie wordt een farce als de technische infrastructuur ondertussen al wordt ingericht voor één van de meest ingrijpende mogelijke veranderingen in het afvalbeleid.
Want wat is die inspraak dan nog waard?
“U mag uw mening geven. Wij hebben de apparatuur alvast besteld.”
Dat is geen echte participatie. Dat is inwoners een stoel geven aan tafel nadat het eten al is besteld.
Nogmaals: ik beweer niet dat Alphen stiekem al heeft besloten dat iedere vuilniszak straks geld kost. Daarvoor is geen bewijs. Maar de gemeente is inwoners wél een glashelder antwoord verschuldigd.
De gemeenteraad moet één simpele vraag stellen
Wat gebeurt er met deze investering als DIFTAR er nooit komt? Daar moet een glashelder antwoord op komen. Welke onderdelen van de nieuwe techniek zijn noodzakelijk voor het huidige afvalbeleid? Welke onderdelen zijn specifiek geschikt gemaakt voor DIFTAR? Wat kosten die onderdelen? Wat kost het totale systeem? En vooral: wat gebeurt er als de gemeenteraad straks gewoon “nee” zegt tegen DIFTAR?
Wordt de apparatuur dan gebruikt waarvoor ze oorspronkelijk bedoeld was? Of heeft Alphen dan miljoenen uitgegeven aan een technisch systeem voor een beleid dat uiteindelijk nooit wordt ingevoerd? Als dat laatste het geval is, mogen inwoners zich terecht afvragen waarom die keuze überhaupt is gemaakt.
En dan hebben we privacy nog. Laten we vooral niet doen alsof een afvalpas gewoon een plastic kaartje is. Het is een digitale sleutel. Een systeem kan registreren wanneer een pas wordt gebruikt en bij welke container. De gemeente zegt dat persoonsgegevens niet in het toegangscontrolesysteem worden opgeslagen.
Prima. Maar dan wil ik weten hoe het systeem precies werkt. Welke gegevens worden geregistreerd? Wie kan die gegevens bekijken? Hoe lang blijven ze bestaan? Kunnen ze gekoppeld worden aan een huishouden? Kunnen ze in de toekomst worden gebruikt voor een heffing? En wie garandeert dat een systeem dat vandaag voor toegang tot een afvalcontainer wordt gebruikt, morgen niet voor iets anders wordt ingezet?
Want technologie heeft één vervelende eigenschap: als het eenmaal kan, is de verleiding groot om het uiteindelijk ook te gebruiken.
Dit gaat helemaal niet alleen over afval
Dit gaat over hoe een gemeente besluiten neemt. Over de vraag of de politiek eerst bepaalt wat ze wil en daarna de techniek laat volgen. Of dat we straks wakker worden met een perfect werkend systeem en vervolgens te horen krijgen dat het toch wel erg logisch is om het ook maar te gebruiken.
Dat is precies de fuik waar we voor moeten oppassen. Eerst investeren. Dan invoeren. Dan zeggen dat het efficiënter is. En uiteindelijk vragen waarom iemand er eigenlijk nog tegen zou zijn. Zo werkt bestuurlijke gewenning. En voordat je het weet is iets wat ooit “een mogelijkheid” was gewoon de nieuwe werkelijkheid.
Dus gemeente Alphen aan den Rijn: kom maar op. Geen wollige antwoorden. Geen ambtelijke rookgordijnen. Geen herhaling van de zin “DIFTAR is nog niet besloten.” Dat antwoord kennen we inmiddels.
Wij willen weten: waarom wordt er technisch op DIFTAR voorgesorteerd? Hoeveel geld kost dat? Welke onderdelen kunnen straks worden gebruikt om afvalgebruik per huishouden te registreren? Welke gegevens worden opgeslagen? Hoe lang worden die gegevens bewaard? Wie heeft toegang? En wat gebeurt er met de hele investering als de gemeenteraad DIFTAR afwijst?
Dat zijn geen lastige vragen. Dat zijn vragen die je mag stellen wanneer je met gemeenschapsgeld een systeem optuigt dat mogelijk gevolgen krijgt voor de portemonnee van iedere inwoner.
Aan de gemeenteraad: doe waarvoor u bent gekozen
Raadsleden zijn niet gekozen om achteraf een rood potlood over een al klaargezet systeem te halen. U bent gekozen om vooraf politieke keuzes te maken. Dus stel die vragen. Nu. Niet wanneer de eerste rekening op de mat ligt. Niet wanneer inwoners ontdekken dat hun afvalgedrag ineens geld kost. Niet wanneer er opeens containers vol zitten en afval naast de bakken wordt gedumpt.
Nu.
Want als DIFTAR volgens de gemeente nog niet is besloten, dan is er ook geen enkele reden om bang te zijn voor een stevig debat over de techniek die er alvast voor wordt klaargezet.
Toch?
Aan de inwoners van Alphen: slaap vooral niet door
Ik zeg niet dat DIFTAR morgen wordt ingevoerd. Ik zeg niet dat de gemeente vandaag heeft besloten dat u per zak moet betalen. Dat is niet zo. Ik zeg iets anders: er wordt nu een technische infrastructuur neergezet die rekening houdt met een mogelijke invoering van DIFTAR.
En daarom moet u opletten. Want politieke besluiten worden vaak niet genomen op één dag. Ze worden opgebouwd. Eerst een onderzoek. Dan een aanbesteding. Dan een technisch systeem. Dan een pilot. Dan een evaluatie. Dan blijkt het systeem “goed te werken”. En vervolgens is de stap naar invoering ineens nog maar heel klein.
En dan klinkt het: “Maar we kunnen nu toch niet meer terug?”
Jawel. Je kunt altijd terug. Alleen wordt teruggaan steeds duurder zodra er al miljoenen zijn uitgegeven.
En precies daarom moeten inwoners en gemeenteraad nu wakker worden. Want als we over twee jaar bij een ondergrondse container staan en ontdekken dat onze afvalzak ineens een prijskaartje heeft gekregen, wil ik niemand horen zeggen: “Dit kwam uit de lucht vallen.”
Nee.
Het kwam niet uit de lucht vallen. De techniek stond er al. De aanbesteding lag er al. De waarschuwing stond er al.
En iedereen die nu nog zegt dat er niets aan de hand is, moet vooral één ding uitleggen: waarom wordt er dan alvast op voorgesorteerd?
Want afval kun je in een container gooien.
Maar bestuurlijke keuzes krijg je er niet meer uit.
En als Alphen straks inderdaad per zak gaat betalen, dan is één ding zeker:
de zak is dan niet het enige wat u open moet trekken. Uw portemonnee ook.
Xaverio.
