Bestuur zit vast in Gnephoek-fiasco: Wie durft nog te stoppen met dit miljoenenproject?
ALPHEN AAN DEN RIJN – Duizenden woningen, een prachtig nieuw stadsdeel, groene lanen, water, bruggen en een aquaduct. Het gemeentebestuur presenteert de Gnephoek als een gouden kans voor Alphen aan den Rijn. Maar achter de fraaie toekomstbeelden schuilt een ongemakkelijke werkelijkheid: de bodem is slap, de infrastructuur is peperduur en de financiële risico's zijn aanzienlijk. En het meest verontrustende? De gemeente weet dat al jaren. Toch dendert de bestuurlijke trein gewoon door. Hoeveel waarschuwingen zijn er eigenlijk nog nodig voordat iemand op de rem trapt?
Laten we één ding duidelijk stellen: bouwen op slappe poldergrond is technisch mogelijk. Maar dat is niet hetzelfde als zeggen dat het verstandig of financieel verantwoord is. Een huis op palen is nog geen wijk die niet verzakt. Terwijl de woningen stevig blijven staan, kan de openbare ruimte eromheen langzaam wegzakken. Wegen, fietspaden, rioleringen en kabels en leidingen kunnen daardoor problemen opleveren. En als de bodem niet overal even snel zakt, ontstaan verschilzettingen, met alle mogelijke gevolgen van dien. Dat zijn geen theoretische bedenksels van een kritische columnist, maar risico's die bij bouwen op slappe grond serieus moeten worden genomen.
Toch lijkt het gemeentebestuur vooral gefascineerd door de duizenden woningen die op de tekentafel staan. De prachtige plaatjes zijn er al. De ambities zijn torenhoog. Maar waar zijn de even indrukwekkende garanties dat Alphen niet met een financiële kater achterblijft? Want een wijk bouwen is één ding. Die wijk vervolgens tientallen jaren onderhouden, bereikbaar en veilig houden, is een heel ander verhaal. En juist daarover moeten inwoners zich grote zorgen kunnen maken.
DE GEMEENTE IS GEWAARSCHUWD. WAT DOET ZE MET DIE WAARSCHUWINGEN?
Het is niet zo dat de gemeente achteraf kan beweren dat niemand haar heeft gewaarschuwd. Het Hoogheemraadschap van Rijnland heeft in 2023 al duidelijk gemaakt dat bouwen in de Gnephoek vanuit bodem- en waterperspectief waarschijnlijk technisch haalbaar is. Maar dat was nadrukkelijk geen blanco cheque. Rijnland wees ook op resterende risico's. Niet alle grondonderzoeken waren afgerond, voor bebouwing op de meer venige delen was maatwerk nodig en er bestond een risico op bodemdaling en het doorschuiven van kosten naar de toekomst, mogelijk voor rekening van de gemeente.
Ook het beheer en onderhoud moesten volgens Rijnland verder worden uitgewerkt. Met andere woorden: er waren belangrijke vragen waarop nog geen definitief antwoord bestond. Dat zijn geen onbeduidende technische details die je met een paar extra palen kunt oplossen. Het gaat om mogelijke financiële verplichtingen die jarenlang kunnen doorlopen.
De gemeente kan zich dus niet verschuilen achter het argument dat er onderzoek is gedaan. Natuurlijk is het goed dat er rapporten liggen. Maar onderzoek uitvoeren is niet hetzelfde als problemen oplossen. En al helemaal niet hetzelfde als garanderen dat de belastingbetaler niet met de gevolgen wordt opgezadeld.
Als de risico's al jaren bekend zijn, waarom is dan nog steeds niet voor iedereen duidelijk wat de maximale financiële schade kan zijn?
EEN HUIS OP PALEN, MAAR WIE FUNDEERT DE GEMEENTELIJKE BEGROTING?
Het argument dat woningen op palen worden gebouwd, klinkt misschien geruststellend. Maar het lost het probleem van de openbare ruimte niet op. Een woning kan keurig blijven staan terwijl de straat ervoor verzakt. Rioleringen kunnen aangepast moeten worden, wegen moeten mogelijk opnieuw worden opgehoogd en aansluitingen van kabels en leidingen kunnen onder druk komen te staan.
En wie mag dat allemaal betalen? De projectontwikkelaar die zijn woningen allang heeft verkocht? De bewoners die dachten een huis in een nieuwe wijk te kopen? Of uiteindelijk de gemeente, die met gemeenschapsgeld de problemen moet oplossen?
Dat is geen onbelangrijke vraag. Het is een fundamentele kwestie die vooraf geregeld moet zijn. Want als de gemeente straks verantwoordelijk blijkt voor steeds terugkerende onderhoudskosten, kan de rekening nog tientallen jaren blijven binnenstromen.
De bodem houdt zich immers niet aan een gemeentelijke begroting. Ook niet aan de planning van een wethouder. En al helemaal niet aan de politieke ambities van een gemeentebestuur dat graag een nieuw stadsdeel wil realiseren.
DE FIETSBRUG: EEN WAARSCHUWING DIE NIET GENEGEERD MAG WORDEN
Kijk alleen al naar de fietsbrug over het Aarkanaal. Oorspronkelijk werd gerekend met ongeveer 4,25 miljoen euro. Inmiddels ligt er circa 750.000 euro extra op tafel. Eén brug, en de rekening loopt al op.
Natuurlijk kunnen bij grote infrastructurele projecten kosten tegenvallen. Maar juist daarom is het noodzakelijk om de financiële ramingen voor de rest van de Gnephoek uiterst kritisch te bekijken. Want als één brug al duurder uitvalt dan oorspronkelijk begroot, hoe zeker is het gemeentebestuur dan van de kosten van de rest van de infrastructuur?
Er moet immers ook nog een aquaduct komen. Daarnaast zijn er wegen, fietspaden, watergangen en andere voorzieningen die allemaal moeten worden aangelegd en onderhouden. Dat zijn geen kleine investeringen. En wanneer de bodem extra maatregelen vereist, kunnen de kosten verder oplopen.
Wie garandeert dat de huidige ramingen straks niet opnieuw moeten worden aangepast? Wie betaalt als het aquaduct duurder wordt? En wie draait op voor de gevolgen als de bodem zich tijdens de uitvoering anders gedraagt dan verwacht?
Het college mag daar best eens met concrete cijfers antwoord op geven, in plaats van zich te verschuilen achter algemene verhalen over technische haalbaarheid.
MILJOENEN OP TAFEL, MAAR HOEVEEL RISICO KAN ALPHEN DRAGEN?
Ook de financiële stukken geven alle reden om kritisch te blijven. Bij de grondexploitatie die in 2024 aan de gemeenteraad werd voorgelegd, werd uitgegaan van een looptijd van zeventien jaar. Daarbij werd een verliesvoorziening van ruim 8,4 miljoen euro voorgesteld. Bovendien heeft de gemeenteraad vanwege de financiële risico's bij het Masterplan om een onafhankelijke second opinion gevraagd.
Dat zijn serieuze signalen. Zeker bij een project dat zo lang loopt en waarvan de uiteindelijke kosten afhankelijk zijn van allerlei onzekere factoren.
Wat gebeurt er als de kosten voor het bouwrijp maken van de grond hoger uitvallen? Wat als de infrastructuur duurder wordt? Wat als de bodemdaling meer onderhoud noodzakelijk maakt dan verwacht? En wat als de opbrengsten uit de grondverkoop tegenvallen?
Dan kan het financiële plaatje er plotseling heel anders uitzien.
En laten we niet vergeten dat het hier om gemeenschapsgeld gaat. Geld dat ook nodig is voor scholen, sportvoorzieningen, wegen, zorg en andere gemeentelijke taken. Iedere onverwachte miljoen die in de Gnephoek verdwijnt, kan elders in Alphen niet meer worden uitgegeven.
Het college heeft daarom niet alleen de verantwoordelijkheid om woningen te bouwen, maar ook om te voorkomen dat toekomstige gemeentebesturen met een financieel probleem worden opgezadeld dat zij nauwelijks nog kunnen oplossen.
Een ambitieus bouwplan is geen vrijbrief om financiële risico's bij toekomstige generaties neer te leggen.
DE BESTUURLIJKE FUik: EERST BEGINNEN, DAN PAS NADENKEN?
Misschien wel het grootste gevaar is dat de gemeente zichzelf steeds verder vastzet. Eerst worden ambitieuze plannen gepresenteerd. Vervolgens worden onderzoeken uitgevoerd, afspraken gemaakt en miljoenen uitgegeven. Daarna worden contracten gesloten en begint de uitvoering.
En hoe verder het project vordert, hoe moeilijker het wordt om nog te stoppen.
Zelfs wanneer de kosten aanzienlijk hoger blijken dan verwacht, kan het bestuur zich dan gedwongen voelen om door te gaan. Niet omdat het project op dat moment nog de verstandigste keuze is, maar omdat er al zoveel geld en politieke energie in is gestoken.
Dat is precies de bestuurlijke fuik waarvoor de gemeenteraad moet waken.
Het zou toch absurd zijn als de gemeente straks ontdekt dat de financiële risico's veel groter zijn dan verwacht, maar vervolgens niet meer durft te stoppen omdat er al te veel geld is uitgegeven?
Dat is geen verantwoord financieel beleid. Dat is het risico lopen dat eerdere investeringen de toekomstige besluitvorming gaan dicteren.
De gemeenteraad moet daarom nú duidelijke financiële grenzen stellen. Hoeveel extra kosten zijn nog aanvaardbaar? Welke risico's kan de gemeente dragen? En wanneer wordt het project financieel onverantwoord?
Zonder heldere antwoorden op die vragen dreigt de Gnephoek een project te worden waarbij de financiële grenzen steeds verder opschuiven.
WONINGNOOD IS GEEN EXCUUS VOOR FINANCIEEL ROEKELOOS BESTUUR
Natuurlijk heeft Alphen behoefte aan woningen. Niemand zal ontkennen dat er mensen zijn die dringend een betaalbare woning zoeken. Maar de woningnood mag geen argument worden waarmee iedere kritische vraag over de Gnephoek wordt weggewuifd.
Juist bij een project van deze omvang moet het gemeentebestuur kunnen aantonen dat het niet alleen woningen kan bouwen, maar ook de financiële gevolgen kan dragen.
Een wijk die duizenden woningen oplevert, kan op papier een succes lijken. Maar als de gemeente vervolgens tientallen jaren geconfronteerd wordt met hoge onderhoudskosten, onverwachte investeringen en financiële tegenvallers, is het de vraag wie daar uiteindelijk werkelijk beter van wordt.
De toekomstige bewoners hebben hun woning gekocht. De ontwikkelaars hebben hun woningen verkocht. Maar de gemeente blijft verantwoordelijk voor de openbare ruimte die zij beheert.
En als de kosten daarvan hoger uitvallen dan verwacht, is het uiteindelijk de Alphense gemeenschap die het risico loopt de rekening te betalen.
Daarom moet het college ophouden met uitsluitend de voordelen van de Gnephoek te benadrukken. Het wordt tijd dat ook de mogelijke nadelen volledig op tafel komen.
HOE LANG BLIJFT DE GEMEENTERAAD NOG ACHTEROVERLEUNEN?
De waarschuwingen zijn er. De onderzoeken zijn er. De financiële onzekerheden zijn er. Toch blijft de Gnephoek doorgaan als een project dat kennelijk koste wat kost gerealiseerd moet worden.
Maar waarom eigenlijk?
Waarom zou Alphen een dergelijk omvangrijk project moeten voortzetten als nog niet overtuigend is aangetoond dat alle financiële risico's beheersbaar zijn? Waarom zou de gemeente zich voor tientallen jaren vastleggen op een project waarvan de uiteindelijke onderhoudskosten nog niet volledig duidelijk zijn?
En waarom zou de gemeenteraad genoegen nemen met optimistische ramingen als er zoveel onzekerheden bestaan?
De raad heeft de verantwoordelijkheid om het college kritisch te controleren. Dat betekent ook dat raadsleden lastige vragen moeten durven stellen en niet automatisch moeten instemmen met ieder nieuw plan dat wordt gepresenteerd.
Als de financiële onderbouwing niet deugt, moet dat consequenties hebben. En als de risico's te groot blijken, moet ook de mogelijkheid bestaan om het project bij te stellen of er zelfs helemaal mee te stoppen.
Want wat heeft het voor zin om duizenden woningen te bouwen als de gemeente vervolgens jarenlang moet bezuinigen om de financiële gevolgen op te vangen?
WANNEER WORDT EINDELIJK DE STEKKER ERUIT GETROKKEN?
Het gemeentebestuur heeft inmiddels alle gelegenheid gehad om de risico's van de Gnephoek te onderzoeken. Rijnland heeft gewaarschuwd, er zijn technische onderzoeken uitgevoerd en de gemeenteraad heeft om een onafhankelijke financiële beoordeling gevraagd.
Maar de belangrijkste vraag blijft overeind: kan Alphen zich dit project werkelijk veroorloven, inclusief alle mogelijke tegenvallers en de onderhoudskosten op lange termijn?
Zolang die vraag niet met harde, controleerbare cijfers wordt beantwoord, is het onverantwoord om de Gnephoek als een vanzelfsprekend succes te presenteren.
Het college moet nu maar eens ophouden met het verkopen van mooie toekomstbeelden en duidelijk maken hoe groot het financiële risico werkelijk is. Geen optimistische verhalen, geen vrijblijvende toezeggingen en geen geruststellende verwijzingen naar onderzoeken. Gewoon de cijfers, de risico's en de garanties.
En als die cijfers aantonen dat de financiële risico's niet verantwoord kunnen worden gedragen, moet het college de consequenties trekken. Dan is het niet voldoende om nog een rapport te laten maken of opnieuw te beloven dat alles onder controle is.
Dan moet de gemeenteraad serieus overwegen of doorgaan nog wel verantwoord is.
Want een gemeentebestuur dat de risico's kent, maar niet overtuigend kan aantonen dat het de gevolgen financieel kan dragen, heeft de plicht om op de rem te trappen.
De Gnephoek mag geen prestigeproject worden waarbij de politieke eer naar de bestuurders gaat, maar de financiële rekening bij de inwoners terechtkomt.
En laten we vooral niet vergeten dat de bestuurders van vandaag niet degenen zijn die over twintig of dertig jaar de gevolgen van hun beslissingen moeten oplossen.
De Gnephoek kan straks duizenden woningen opleveren. Maar als de rekening jarenlang blijft oplopen, wie durft dan nog te beweren dat dit een succes is?
Misschien is het daarom hoog tijd dat het gemeentebestuur niet langer alleen uitlegt waarom de Gnephoek gebouwd moet worden, maar eindelijk eens bewijst waarom Alphen zich dit project kan veroorloven.
Want als de bodem straks zakt en de kosten blijven stijgen, mag het niet zo zijn dat de inwoners van Alphen met lege handen én een torenhoge rekening achterblijven.
De gemeente is gewaarschuwd. De risico's zijn bekend. Nu is het tijd voor verantwoordelijkheid. En als die verantwoordelijkheid niet kan worden waargemaakt, moet de stekker eruit.
Xaverio.
