Wie kwetsbare mensen vernedert, moet nooit meer achter een zorgdeur komen
Column | Xaverio van der Aar
ZWAMMERDAM – Er zijn beroepen waarin je fouten kunt maken. Waarin je een verkeerde beslissing neemt, iets over het hoofd ziet of achteraf moet erkennen dat je tekort bent geschoten. Maar werken met kwetsbare mensen vraagt om iets wat nog veel fundamenteler is dan vakkennis: fatsoen. Menselijkheid. Het besef dat de persoon tegenover je volledig op jouw bescherming kan zijn aangewezen.
En precies daarom zijn de beschuldigingen in de strafzaak rond een 33-jarige voormalige zorgmedewerker van Ipse de Bruggen in Zwammerdam zo hemeltergend.
Volgens het Openbaar Ministerie zijn er op zijn telefoon beelden aangetroffen van bewoners in uiterst intieme en kwetsbare situaties. Een vrouw onder de douche. Een man met een luier op bed. Ook zou een patiënte zijn opgesloten en uitgescholden.
Als dat bewezen wordt, is er geen sprake van een onhandige medewerker die een professionele grens niet helemaal scherp had. Dan is er sprake van een ontluisterend verraad aan mensen die juist op hem moesten kunnen vertrouwen.
Je werkt in de zorg om mensen te helpen. Niet om ze te vernederen. Niet om hun kwetsbaarheid vast te leggen. En zeker niet om hun meest persoonlijke momenten tot materiaal op een telefoon te maken.
Achter iedere foto zit een mens
Misschien is dat wel het grootste probleem in deze zaak: dat we dreigen te praten over telefoons, bestanden, verklaringen en juridische procedures, terwijl het om mensen gaat.
Een bewoner die onder de douche staat, is geen beeldbestand. Een man in een luier is geen onderwerp voor een groepsapp. Een patiënt die afhankelijk is van hulp, is geen machteloze figurant in het werkleven van een medewerker.
Het zijn mensen. Mensen met een lichaam dat van henzelf is. Met een recht op privacy. Met een waardigheid die niet verdwijnt omdat ze zorg nodig hebben.
Wie niet zelfstandig kan opkomen voor zijn rechten, heeft juist méér bescherming nodig. Niet minder. En wie die afhankelijkheid mogelijk gebruikt om beelden te maken of te verspreiden, raakt aan iets wat veel dieper gaat dan een overtreding van huisregels. Dan wordt het vertrouwen geschonden waarop de hele zorg rust.
De familieleden van deze bewoners moeten hun dierbaren met een gerust hart kunnen achterlaten. Ze moeten niet hoeven denken: wat gebeurt er achter die deur als ik er niet bij ben? Wordt mijn moeder met respect geholpen? Wordt mijn kind veilig behandeld? Of loopt er iemand rond die de kwetsbaarheid van mijn familielid mogelijk gebruikt voor iets waarvoor geen enkele rechtvaardiging bestaat?
Dat zijn vragen die geen enkele familie zou moeten hoeven stellen.
Het verhaal over 'zorgadvies' is geen geruststelling
De verdachte zou hebben verklaard dat hij de beelden met collega's deelde om advies te vragen over de zorgverlening. Ipse de Bruggen heeft aangegeven dat medewerkers daarvoor via een groepstelefoon of pieper kunnen overleggen.
Dan dringt zich een eenvoudige vraag op: waarom zouden intieme beelden van bewoners nodig zijn om een zorgvraag te bespreken?
Professioneel overleg vraagt om deskundigheid, niet om het vastleggen van mensen in hun meest kwetsbare momenten. Wie een bewoner moet helpen, hoort te weten dat privacy geen bijkomstigheid is. Het is een basisvoorwaarde.
Ook de bewering dat andere medewerkers eveneens beelden zouden hebben gedeeld, mag geen rookgordijn worden. Als dat zo is, moet dat worden onderzocht. Maar het is geen vrijbrief. Je kunt je eigen verantwoordelijkheid niet wegstrepen door naar collega's te wijzen.
Een grens wordt niet minder heilig omdat meerdere mensen eroverheen stappen.
Een zorginstelling is geen vrijplaats
De zaak legt bovendien een pijnlijke vraag bloot over toezicht en controle. De man wordt er door justitie ook van verdacht met een vervalst mbo-diploma en een valse Verklaring Omtrent het Gedrag aan het werk te zijn gekomen.
Als dat wordt bewezen, is dat een tweede ernstige vertrouwensbreuk. Een zorginstelling moet kunnen vertrouwen op de documenten van haar medewerkers. Families moeten erop kunnen vertrouwen dat de mensen die toegang krijgen tot hun meest kwetsbare dierbaren, zorgvuldig zijn gecontroleerd.
Dan is de vraag niet alleen wat deze verdachte mogelijk heeft gedaan. Dan moet ook worden onderzocht hoe zulke documenten konden worden gebruikt en welke controles tekortgeschoten zijn.
Want een zorginstelling kan niet volstaan met geschokte reacties wanneer een zaak naar buiten komt. De bescherming van bewoners begint niet bij een persverklaring achteraf. Die begint bij de voordeur, bij de aanstelling, bij toezicht op de werkvloer en bij het serieus nemen van signalen.
En als er meer medewerkers betrokken blijken, moet de onderste steen boven. Geen wegkijken. Geen interne stilte. Geen reflex om vooral de reputatie van de organisatie te redden. De bewoners zijn belangrijker dan het imago van een instelling.
En dan ook nog de verdenking van cocaïnehandel
Alsof de zaak nog niet ernstig genoeg is, verdenkt het OM de man ook van betrokkenheid bij cocaïnehandel. In zijn auto werd in april 2023 een bedrag van 355.000 euro aan vermoedelijk drugsgeld aangetroffen. Berichten op zijn telefoon zouden volgens justitie wijzen op het tellen van grote geldbedragen en het afleveren van cocaïne.
De verdachte stelt dat hij niet wist wat hij vervoerde en slechts vijftig euro voor de rit kreeg. Ook deze verdenking moet door de rechtbank worden beoordeeld.
Maar het is een zaak met buitengewoon ernstige beschuldigingen. Het OM schetst een beeld dat vragen oproept over integriteit, betrouwbaarheid en de toegang tot een omgeving waar mensen afhankelijk zijn van bescherming.
Geen medelijden met de gevolgen, maar aandacht voor de bewoners
Het OM eist vier jaar en negen maanden gevangenisstraf, een beroepsverbod van vijf jaar in de zorg, een boete van 50.000 euro en 10.000 euro smartengeld voor een van de betrokken patiënten. De verdediging vraagt om vrijspraak. De verdachte ontkent de beschuldigingen.
De rechter moet vaststellen wat bewezen kan worden. Dat is geen formaliteit en geen detail. Een rechtsstaat hoort niet te veroordelen op basis van verontwaardiging alleen.
Maar laten we de rollen niet omdraaien. De grootste zorg in deze zaak hoort uit te gaan naar de bewoners en hun families. Niet naar het ongemak van de verdachte. Niet naar de reputatieschade voor de instelling. Niet naar de vraag hoe vervelend het allemaal is voor de mensen die zich moeten verantwoorden.
Als de beschuldigingen bewezen worden, zijn er bewoners wier meest persoonlijke momenten mogelijk zijn geschonden. Er zijn families wier vertrouwen een zware klap heeft gekregen. En er is een zorgsector die zich opnieuw moet afvragen hoe zij mensen beschermt die zichzelf niet altijd kunnen beschermen.
De zorg is geen recht, maar een verantwoordelijkheid
Vijf jaar niet in de zorg mogen werken is de eis van het OM. Als de beschuldigingen over het maken en verspreiden van intieme beelden bewezen worden, vind ik het volkomen terecht dat de mogelijkheid om opnieuw met kwetsbare bewoners te werken zeer zwaar wordt gewogen.
Want wie toegang krijgt tot iemands slaapkamer, badkamer en persoonlijke verzorging, krijgt geen macht over die persoon. Hij krijgt een verantwoordelijkheid. Een verantwoordelijkheid die niet onderhandelbaar is.
Je kunt niet aan de ene kant betaald worden om mensen te beschermen en aan de andere kant mogelijk hun privacy en waardigheid schenden. Je kunt niet verwachten dat families hun dierbaren aan je toevertrouwen als je hun vertrouwen mogelijk op deze manier beschadigt.
En nee, dat is geen overdreven strenge norm. Dat is het absolute minimum.
Wie kwetsbare mensen mogelijk filmt in hun meest intieme momenten, wie hun beelden deelt en wie hun afhankelijkheid niet respecteert, heeft niet alleen een beroepsgrens overschreden. Die heeft de menselijke maat uit het oog verloren.
De rechter moet oordelen over de verdachte. Maar de samenleving mag één ding nooit relativeren: bewoners van een zorginstelling zijn geen bezit van hun verzorgers. Ze zijn geen materiaal voor een telefoon. Ze zijn geen machteloze mensen met wie je kunt doen wat je wilt.
Ze zijn mensen. En ze verdienen bescherming, juist wanneer niemand van buitenaf meekijkt.
Wie kwetsbare mensen vernedert, moet nooit meer achter een zorgdeur komen. Niet omdat de zorg wraak moet nemen, maar omdat bewoners recht hebben op veiligheid. En dat recht gaat vóór alles.
Xaverio van der Aar.
